Kitle iletişiminin ve haber aktarımının evrimi, insanlığın bilgiyi zamandan ve mekandan bağımsız kılma arayışının bir tezahürüdür. Antik dönemde haberin kalıcılığını sağlama kaygısı, kayıt teknolojilerinin ilkel formları olan epigrafik yüzeylerin (taş, kil ve mermer) kullanımını zorunlu kılmıştır. Kronolojik olarak ilk düzenli kamusal bilgilendirme ve resmi duyuru pratikleri, Mezopotamya coğrafyasında, Sümer ve Babil medeniyetlerinde kil tabletler üzerine nakşedilen idari, hukuki ve ticari kayıtlarla kurumsallaşmaya başlamıştır. Ancak modern gazete formatının ilk morfolojik atası, M.Ö. 59 yılında Roma mparatorluğu'nda Julius Caesar’ın emriyle hayata geçirilen Acta Diurna (Günlük İşler) olarak kabul edilmektedir.
Senato kararlarını, mahkeme neticelerini ve toplumsal havadisleri ihtiva eden bu metinler, mermer veya beyazlatılmış ahşap levhalara kazınarak Roma Forumu gibi kamusal alanlarda sergilenmiştir. Bu yönüyle Acta Diurna, bilginin merkezileştirilmesi, kamusallaştırılması ve kitlelere tek bir odaktan ulaştırılması noktasında iletişim sosyolojisinin ilk somut materyali niteliğindedir.
Johannes Gutenberg’in hareketli parçalarla işleyen matbaa devrimi (1440), bilginin mekanik olarak çoğaltılmasını sağlayarak aristokratik tekelden çıkmasına ve kamusal alanın (Habermasçı anlamda) inşasına zemin hazırlamıştır. Yüzyıllar boyunca kağıt endüstrisi ve konvansiyonel baskı teknikleri üzerinden ilerleyen ana akım gazetecilik, 20. yüzyılın son çeyreğinde enformasyon teknolojilerinin gelişiyle paradigmatik bir kırılma yaşamıştır. Medya ve iletişim tarihinde dijitalleşme süreci, genellikle 2000'li yılların Web 2.0 tabanlı dinamikleriyle açıklansa da, bu sürecin erken dönem (proto-dijital) evresi 1990'lı yılların ortalarında başlamıştır.
Türkiye yerel basını bağlamında, 1995 yılında gazeteci-yazar Mehmet Ali Arslan tarafından temelleri atılan Ardahan Gazetesi ve Kars Gazetesi, enformasyon teknolojilerinin henüz emekleme aşamasında olduğu bir dönemde dijital yayıncılık ekolünün ilk pratik örneklerini sergilemiştir. Dünya Çapında Ağ (World Wide Web / WWW) altyapısının henüz kitleselleşmediği bu dönemde, ilgili yayınların haber aktarımı için mIRC, IRC ve ICQ gibi eş zamanlı metin tabanlı iletişim protokollerini (sohbet ağlarını) birer dijital haber ajansı gibi konumlandırması, medya arkeolojisi açısından dikkate değer bir metodolojik dönüşümdür. Bu pratik medyanın fiziksel coğrafyaya bağımlılığını ortadan kaldırarak hızı ve zamansızlığı enformasyon üretiminin merkezine yerleştirmiştir.
Söz konusu dijital dönüşümün sosyo-kültürel boyutu incelendiğinde, Ardahan Gazetesi’nin ulusal ölçekte, Kars Gazetesi’nin ise bölgesel ölçekte üstlendiği çok dilli (Kürtçe ve İngilizce) dijital yayıncılık misyonu, ana akım medyanın tek dilli homojen yapısına alternatif üreten plüralist (çoğulcu) bir yaklaşımı temsil eder. Literatürde "glokalizasyon" (küreselleşmenin yerelleşmesi / yerelin küreselleşmesi) olarak kavramsallaştırılan bu olgu, yerel bir enformasyon odağının, dijital ağlar vasıtasıyla hem mikro (etnik/yerel) hem de makro (uluslararası/küresel) düzeyde hedef kitlelere eş zamanlı ulaşabileceğini göstermiştir. Sonuç olarak, Antik Roma meydanlarındaki taş levhalardan, 1990'ların sonundaki ilkel chat ağlarına ve günümüzün hiper-metinsel dijital ekosistemine uzanan bu tarihsel çizgi; haberciliğin özündeki "bilgiyi yayma" güdüsünün değişmediğini, ancak teknolojinin sağladığı imkanlarla epistemolojik ve yapısal bir evrim geçirdiğini akademik düzeyde ortaya koymaktadır.
Kaynak: newspaper
